قرار دارد و با راه‌آهن به كازابلانكا ، طنجه و الجزاير مرتبط است . فاس مشتمل است بر يك شهر قديمى و يك شهر جديد با حومه‌اى اروپايىنشين . بسيارى از بازرگانان فاس در نيمهء دوم قرن 19 م با تجار ممالك اروپايى و افريقايى روابط تجارى برقرار كردند و وارد تجارت بين المللى شدند . در 1330 ق / 1912 م بخش اروپايى شهر پس از انعقاد پيمان تحت الحمايگى مراكش با فرانسه داير شد . امروز فاس بيش از صد مسجد دارد ؛ معروفترين اين مساجد ، مسجد قرويين « 1 » ، برجاى مانده از نيمهء اول قرن سوم هجرى و از بزرگترين مساجد افريقاى شمالى است كه گنجايشى حدود 22 هزار نمازگزار دارد و سقف آن بر 270 ستون استوار است . مزار ادريس دوم ، بانى شهر فاس ، در طرف غربى اين مسجد قرار دارد . مسجد قرويين مركز يك دانشگاه اسلامى است كه در اواسط قرن سوم هجرى تأسيس شده است . اين دانشگاه يكى از مراكز مهم و مؤثر فرهنگ اسلامى بوده است . « 2 » گفته‌اند چون ادريس دوم شمار كارمندان دولتى و يارانش فزونى گرفت و شهر وليلى ( يا وليله ) را گنجايش آنان نبود درصدد برآمد كه در جاى ديگر شهر ديگرى بنا كند . فاس ناحيه‌اى بوده از آن بنى يورغش كه از مجوس و يهود و نصارا بوده‌اند و بنى الخير از قبيلهء زواغه و همهء اينان بر دست ادريس ( دوم ) اسلام آوردند . ادريس و يارانش از شهر وليلى ( وليله ) به ناحيهء فاس آمدند و آثارى را كه در فاس بود فرو كوفتند و بناى نو را آغاز كردند . ادريس در 192 ق / 807 - 808 م طرح عدوة الاندلس از محلات فاس را ريخت و يك سال بعد در 193 ق / 808 - 809 م عدوة القرويين ( محلهء ديگر فاس ) را بنا كرد . آنگاه به آنجا نقل مكان كرد و مسجد جامع الشرفاء را پىافكند . « 3 » ابن عذارى مىنويسد : عدوة القرويين نيزارى بود در اطراف خانه‌هاى قبيله زواغه . ادريس دوم در 213 ق / 828 - 829 م درگذشت . « 4 » فرزندش ، عمر ، نيز در سال 220 ق / 835 م در جايى به نام فجّ الفرس درگذشت ؛ او را به فاس آوردند و در آنجا دفن كردند . او جد

--> ( 1 ) . Qaraviyyin ( 2 ) . دايرة المعارف فارسى ؛ ج 2 ، ص 1832 . ( 3 ) . معجم البلدان ؛ ج 4 ، ص 230 و البيان المغرب ؛ ج 1 ، ص 211 و تاريخ ابن خلدون ؛ ج 3 ، ص 17 . ( 4 ) . البيان المغرب ؛ ج 1 ، ص 211 .